ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΧΙΟΥ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΟΥΣ ΧΡΟΝΟΥΣ ΜΕΧΡΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑΣ (εικ.1)
Η Χίος είναι το πέμπτο μεγαλύτερο νησί του ελληνικού χώρου και βρίσκεται σε πολύ μικρή απόσταση στα δυτικά της μεγάλης προεξοχής του εδάφους της Μικράς Ασίας προς το Αιγαίο, δηλαδή της χερσονήσου της Ερυθραίας. Η γεωγραφική αυτή θέση (εικ.2) την φέρνει πολύ κοντά στην Εύβοια και στο κέντρο σχεδόν της τόσο σημαντικής για τον ευρασιατικό κόσμο θάλασσας του Αιγαίου.
Η ιδιαίτερα ευνοϊκή για το εμπόριο θέση αυτή, στο σημείο συνάντησης μεγάλων οδών επικοινωνίας μεταξύ Ασίας, Αιγύπτου και Ελλάδας αφενός, και Πόντου και Μεσογείου αφετέρου (εικ.3), υπήρξε από τη φύση της στρατηγική για τον έλεγχο του Αιγαίου, και ταυτόχρονα σταυροδρόμι έντονης διακίνησης αγαθών, αλλά και ιδεών μεταξύ Ανατολής και Δύσης, Βορρά και Νότου.
Στις αρετές αυτές του νησιού πρέπει να συνυπολογίσουμε την ιδιαίτερα προικισμένη του φύση. Η αρχαία παράδοση το κατέτασσε, σύμφωνα με τον ιστορικό του 1ου π.Χ. αιώνα Διόδωρο Σικελιώτη, στις νήσους των Μακάρων, λόγω αρετής χώρας, τόπων ευκαιρίας και αέρων κράσεως, δηλαδή επειδή η γη του είναι εύφορη και παραγωγική, ο καιρός του, το κλίμα του δηλαδή, είναι καλό και ο αέρας, η ατμόσφαιρά του δηλαδή, ισορροπημένη. Αναλογιζόμενος κανείς όλες αυτές τις αρετές μπορεί να εκτιμήσει καλύτερα τον δυναμισμό της Χίου ως τόπο καθεαυτόν και ως γέφυρα πολιτισμού. Γιατί πέρα από τη δραστηριότητα στη θάλασσα που υπαγόρευε η γεωγραφική θέση του νησιού, η γεωργία και η κτηνοτροφία (εικ.4) αποτέλεσαν παράλληλη, βασική πηγή πλούτου για τους κατοίκους της Χίου. Πολλά γεωργικά προϊόντα, όπως το λάδι, τα σύκα και το κρασί, αλλά και η χιώτικη ράτσα προβάτων, ήταν ξακουστά στην αρχαιότητα. Ειδικά το κρασί, ο αριούσιος οίνος, εθεωρείτο κατά τον αρχαίο γεωγράφο Στράβωνα άριστος των ελληνικών, ενώ η μαστίχη, αποκλειστικό προϊόν της Χίου, εθεωρείτο από τους αρχαίους στυπτική και μα-
λακτική, διὸ καὶ στομάχου καὶ κοιλίας καὶ ἐντέρων καὶ ήπατος φλεγμοναῖς ἁρμόττει, όπως έλεγε ο σπουδαίος γιατρός Γαληνός τον 2ο μ.Χ. αιώνα. Δηλαδή ότι η μαστίχη είναι κατάλληλη για την αντιμετώπιση φλεγμονών στην κοιλιά, στα έντερα και στο συκώτι. Αλλά και η χιακή ράτσα προβάτων υπήρξε – και θεωρείται μέχρι σήμερα – μια από τις πιο παραγωγικές παγκοσμίως. Το νησί ανέπτυξε μεγάλο πληθυσμό, που στις περιόδους ακμής του εκτιμήθηκε ότι έφθανε τις 100.000 κατοίκους.
Ήδη στην αρχαιότερη παράδοση του νησιού, όπου η ιστορία συνυφαίνεται με το μύθο, ο πληθυσμός της Χίου και πανάρχαιος εμφανίζεται και ανάμεικτος από στοιχεία που προέρχονται άλλα από την Ελληνική Χερσόνησο και άλλα από τη Μικρά Ασία. Ο οικισμός των Καρίδων στη βόρεια Χίο, έλεγαν πως ιδρύθηκε από αυτούς που σώθηκαν από τον κατακλυσμό του Δευκαλίωνα (εικ.5), και από το γιο του Δία, τον Μάκαρα, που έφθασε από την Αχαΐα στη Λέσβο και από εκεί αποίκισε και τα κοντινά νησιά. Στη Θεσσαλία, την Εύβοια και την Αττική εντοπίζονται και οι Πελασγοί και οι Άβαντες, φύλα που αναφέρονται μεταξύ των πρώτων κατοίκων της Χίου. Μαζί τους όμως αναφέρεται ότι κατοικούσαν Λέλεγες και Κάρες, από την άλλη πλευρά του Αιγαίου. Άλλος μύθος ανέφερε ως μυθικό οικιστή της Χίου τον γιο του Διονύσου και της Αριάδνης Οινοπίωνα (το όνομα σημαίνει αυτόν που πίνει πολύ κρασί), που κατέφθασε εκεί από την Κρήτη και έμαθε στους Χίους την αμπελουργία και την παραγωγή του μαύρου κρασιού. Ήταν ο πρώτος που βασίλεψε στο νησί και οι Χίοι τον τιμούσαν μέχρι αργά ως ήρωα οικιστή της
πόλης τους (εικ.6) Ο περιηγητής Παυσανίας γράφει τον 2ο μ.Χ. αι.: Χίοις δὲ ὁ τοῦ Οἰνοπίωνος τάφος θέαν τε παρέχεται καί τινας λόγους ἐς τοῦ Οἰνοπίωνος τὰ ἔργα. Δηλαδή στη Χίο είναι αξιοθέατος ο τάφος του Οινοπίωνα και σ’ αυτόν μπορεί κανείς να δει γραμμένους στίχους που αναφέρονται στα έργα του.
Ένα από αυτά θα ήταν και η περιπέτειά του με τον Ωρίωνα, τον γίγαντα γιο του Ποσειδώνα και της κόρης του Μίνωα Ευρυάλης, έναν εξαίρετο κυνηγό (εικ.7). Τον Ωρίωνα τον κάλεσε ο Οινοπίων στη Χίο, για να καθαρίσει το νησί
από τα άγρια ζώα. Ο Ωρίων όμως ερωτεύθηκε την κόρη του Οινοπίωνα, την Μερόπη, και ο Οινοπίων, που δεν ήθελε τον δεσμό, μέθυσε τον Ωρίωνα και τον τύφλωσε. Αυτός όμως, γιατρεύτηκε από τον πατέρα του τον Ποσειδώνα και κυνήγησε τον Οινοπίωνα, που τελικά κατέληξε σε μια απόκρυφη σπηλιά. Ο Ωρίων ως μυθική μορφή εμφανίζεται να προέρχεται άλλοτε από την Κρήτη, άλλοτε από τη Βοιωτία και άλλοτε από τη Λήμνο.
Βλέπουμε λοιπόν ότι η μυθική παράδοση εμφανίζει ανάγλυφη τη συνάντηση και τη μείξη ανθρώπων και πολιτισμών από Ανατολή και Δύση στη Χίο. Άλλωστε και οι Κάρες, που θυμάται η παράδοση ότι συγκατοικούσαν τα πρώιμα αυτά χρόνια με τους επήλυδες στο νησί, ξέρουμε σήμερα ότι στη γλώσσα των μεταγενεστέρων Ελλήνων σήμαιναν τον προελληνικό πληθυσμό όχι μόνο της περιοχής της Μικρασιατικής Καρίας, όπου αυτός συρρικνώθηκε κατά τους ιστορικούς χρόνους, αλλά ολόκληρου του Αιγαίου.
Ανάλογα ανάμεικτα φυλετικά στοιχεία παρουσιάζονται και στις παραδόσεις που αφορούν στον ελληνικό αποικισμό του νησιού γύρω στο 1000 π.Χ. Οι Ίωνες που έφυγαν από την Αττική με τον Νηλέα, γιο του τελευταίου βασιλιά της Αθήνας Κόδρου, έφθασαν στη Χίο, όπως αναφέρει ο Στράβων, μαζί με ένα πλήθος ανθρώπων διάφορης καταγωγής. Οι Κάρες και οι Άβαντες αναφέρεται ρητά ότι έμειναν μαζί με τους Ίωνες ειρηνικά, για τουλάχιστον τέσσερεις γενιές. Την μείξη αυτή των πολιτισμικών στοιχείων δείχνουν και οι λατρείες της Χίου των ιστορικών χρόνων (εικ.8). Η Κυβέλη π.χ. προέρχεται από την Μ. Ασία, ο Διόνυσος από την Κρήτη, ο Απόλλων από τους Δελφούς και η Αθηνά από την Αθήνα.
Τα αρχαιολογικά ευρήματα αντανακλούν τις αναμνήσεις του μύθου και τις πραγματικές αρετές του νησιού. Tεκμηριώνουν κατοίκησή του από την πρώιμη 6η π.Χ. χιλιετία, κατά τη Μέση δηλαδή Νεολιθική περίοδο: Το σπήλαιο του Αγίου Γάλακτος στη Βορειοδυτική Χίο (εικ.9) είναι μία από τις πρώτες προϊστορικές θέσεις που καταγράφηκαν στον ελλαδικό χώρο.
Κατοικήθηκε περ. από το 5.500 π.Χ. και εξής κατά τη Μέση και τη Νεότερη Νεολιθική περίοδο, αλλά και σε μεταγενέστερους χρόνους. Τα ευρήματα σ’ αυτό περιλαμβάνουν πήλινα αγγεία (εικ.10), λίθινα εργαλεία (μυλόλιθους, αξίνες, σμίλες, πελέκεις, λεπίδες από οψιανό), οστέινες βελόνες, πήλινα και λίθινα ειδώλια, καθώς και κοσμήματα από λίθο, οστά ή κοχύλια. Άφθονα είναι, επίσης, τα διατροφικά κατάλοιπα. Αξιοσημείωτη είναι η ανεύρεση οστών από αρκούδες, λεοπαρδάλεις, αγριόχοιρους και ζαρκάδια, ζώα που έχουν πλέον εξαφανιστεί από το νησί.
Από Μικρασιάτες εποίκους φαίνεται ότι ιδρύθηκε κατά τους τελευταίους αιώνες της 6ης π.Χ. χιλιετίας ένας οργανωμένος οικισμός στο Εμποριό της νοτιοανατολικής Χίου (εικ.11). Ο οικισμός είχε μακρά ζωή, που εκτάθηκε μέχρι την Εποχή του Χαλκού, στο τέλος της 4ης χιλιετίας.
Διέθετε τείχος και αψιδωτά σπίτια, και τα ευρήματα (εικ.12) δείχνουν ότι οι κάτοικοί του, εκτός από τη γεωργοκτηνοτροφική δραστηριότητα, γνώριζαν να υφαίνουν, να κατεργάζονται το δέρμα, την πέτρα και τα οστά και αργότερα το μέταλλο. Τα εισηγμένα αντικείμενα μαρτυρούν τις στενές επαφές του νησιού με τον κόσμο του Αιγαίου, ενώ κοινωφελή έργα στον οικισμό δείχνουν ότι το Εμποριό μετείχε των εξελίξεων που οδήγησαν στην εμφάνιση των πρωτο- αστικών κέντρων.
Στο δεύτερο μισό της 2ης π.Χ. χιλιετίας, κατά την περίοδο της ακμής του μυκηναϊκού πολιτισμού, σε ολόκληρη σχεδόν τη Χίο έχουν αναγνωρισθεί αξιόλογες εγκαταστάσεις (εικ.13).
Η ζωή συνεχίζεται στο Εμποριό, όπου στο τέλος της περιόδου κτίζονται σπίτια με μεγάλα δωμάτια και οργανωμένο πολεοδομικό σύστημα, ενώ ενδείξεις για άλλους οικισμούς υπάρχουν στην πόλη της Χίου, στις περιοχές της Βολισσού και του Ναγού. Οι κάτοικοι διατηρούν τις στενές επαφές τους με τα άλλα νησιά του Αιγαίου και την ηπειρωτική Ελλάδα. Ενδεικτικά για τον ισότιμα με τον υπόλοιπο ελληνικό κόσμο υψηλό πολιτισμό στο νησί την περίοδο αυτή, είναι τα ευρήματα από το οικισμό και το νεκροταφείο του, στο γειτονικό μικρό νησί των Ψαρών, που έφερε στο φως συστηματική ανασκαφή (εικ.14).
Ο οικισμός του Εμποριού καταστράφηκε από φωτιά λίγο μετά το 1100 π.Χ. Η καταστροφή αυτή πρέπει να σχετίζεται με την πρώτη εγκατάσταση των Ιώνων στη Χίο. Μετά το πρώτο αυτό κύμα Ιώνων μεταναστών, γύρω στο 800 π.Χ., ένα δεύτερο κύμα μεταναστών (εικ.15) εγκαταστάθηκε στο νησί κατά κώμας, σε διάσπαρτους δηλαδή μικρούς οικισμούς. Οι μετανάστες αυτοί ήταν Ίωνες από την Εύβοια και την Αττική, και Αιολείς από τη Θεσσαλία.
Οι Αιολείς εγκαταστάθηκαν στο βορειοδυτικό μέρος του νησιού και οι Ίωνες κυρίως στο νότιο. Από το Εμποριό, από μια νέα εγκατάσταση σε ένα πολύ πιο οχυρό ύψωμα στα βόρεια του προϊστορικού οικισμού, και από τα Φανά δυτικότερα, καθώς και από την ίδια την πόλη της Χίου, προέρχονται ευρήματα που δείχνουν τη συνέχεια της ζωής στο νησί με τους νέους του κατοίκους (εικ.16).
Ειδικά ο οικισμός του Εμποριού, που έχει ανασκαφεί συστηματικά, και έχει αναδειχθεί σε επισκέψιμο αρχαιολογικό χώρο, δείχνει από τον 8ο π.Χ. αιώνα οργανωμένη εγκατάσταση (εικ.17), με μεγαροειδείς οικίες για τους άρχοντες (εικ.18) και επιμελημένα γενικώς σπίτια (εικ.19), βωμό της προστάτιδος θεάς Αθηνάς στο υψηλότερο μέρος (εικ.20) και προστατευτικό τείχος.
Πάντως γρήγορα, στα φύλα που εγκαταστάθηκαν κατά τους πρώτους αιώνες της 1ης π.Χ. χιλιετίας και συγχωνεύθηκαν με τον παλιότερο πληθυσμό του νησιού, επικράτησε η ιωνική ταυτότητα, ώστε η Χίος, μαζί με τη Σάμο και άλλες ένδεκα πόλεις στις απέναντι ακτές της Μικράς Ασίας (εικ.21) να δημιουργήσουν γύρω στο 700 π.Χ. το Κοινό των Ιώνων με κέντρο το Πανιώνιον, ιερό του Ελικώνιου Ποσειδώνα, στη Μυκάλη.
Οι πρώιμοι αυτοί Χίοι, ευδαίμονες και σώφρονες, όπως τους χαρακτηρίζει ο Θουκυδίδης, δηλαδή καλότυχοι αλλά και μυαλωμένοι, ήταν από τους πρώτους που οργανώθηκαν σε πόλη-κράτος. Η πόλη τους εξελίχθηκε σύντομα σε ισχυρή οικονομική και πολιτική δύναμη στην Αρχαία Ελλάδα. Τη θέση τους στο σταυροδρόμι αυτό διακίνησης ανθρώπων και ιδεών φρόντισαν οι Χίοι, μόλις συγκροτήθηκαν σε πόλη-κράτος, να την εκμεταλλευθούν για την ευημερία τους. Απέκτησαν αμέσως στενές σχέσεις με την Μίλητο, και χρησιμοποίησαν και για το δικό τους εμπόριο το ευρύτατο σύστημα των αποικιών και των φιλιών της δυναμικής αυτής πόλης. Κατά τον πόλεμο για την πεδιάδα του ποταμού Λήλαντα στην Εύβοια μεταξύ Χαλκίδας και Ερέτριας, που χώρισε τον 8ο π.Χ. αιώνα για πρώτη φορά την Ελλάδα σε δύο στρατόπεδα, όπως παραδίδει ο Θουκυδίδης, η Χίος λειτούργησε ως γέφυρα μεταξύ των ηγετικών πόλεων του συμμαχικού της στρατοπέδου, δηλαδή της Μιλήτου και της Ερέτριας, στις δυο πλευρές του Αιγαίου (εικ.22).
Παράλληλα οι Χίοι φρόντισαν να ενισχύσουν τις εμπορικές τους συναλλαγές με τη δημιουργία και άλλων εμπορικών βάσεων (εικ.23). Στα τέλη του 7ου π.Χ. αιώνα ιδρύουν τη Ναύκρατη στην Αίγυπτο, μαζί με τη Μίλητο, τη Φώκαια, τις Κλαζομενές, την Αίγινα, τη Ρόδο και άλλες επτά ελληνικές πόλεις. Έτσι, μαζί με τις άλλες αυτές πόλεις, η Χίος απέκτησε μέσα από αυτό το σταθμό τον έλεγχο του εμπορίου σε ολόκληρη την Αίγυπτο και πρόσβαση στα πολύτιμα υλικά που προέρχονταν απ’ αυτήν. Τον ίδιο αιώνα ίδρυσαν οι Χίοι την αποικία της Μαρώνειας, που εξελίχθηκε σε κραταιά και πολυάνθρωπη πόλη-κράτος και ασφαλώς σε σημαντικό σταθμό εμπορίου στον Βορρά.
Για να εξυπηρετήσουν το εμπόριό τους οι Χίοι δημιούργησαν γρήγορα έναν ισχυρό ναυτικό στόλο, εμπορικό, αλλά και πολεμικό (εικ.24), γιατί η διεκδίκηση των οικονομικών σχέσεων απαιτούσε δύναμη και κύρος.
Είναι χαρακτηριστική η φράση του γεωγράφου Στράβωνα σχετικά, ότι “οι Χίοι απέκτησαν ισχυρό ναυτικό και διεκδικούσαν την κυριαρχία στη θάλασσα και την ελευθερία”. Η ανάπτυξη του ναυτικού τους ήταν τέτοια, που ένας τύπος εμπορικού πλοίου, ο κάνθαρος, εθεωρείτο χιακή επινόηση. Τα χιακά προϊόντα έτσι, αλλά και αυτά που διακομίζονταν από τους Χίους, έφθαναν με αφθονία από τον Πόντο και την Αίγυπτο μέχρι τη Μασσαλία. Τα χιακά αγγεία και άλλα τέχνεργα που φέρνουν στο φως οι ανασκαφές σε όλη τη Μεσόγειο και τον Πόντο αποτελούν μάρτυρες αυτής της δραστηριότητας (εικ.25).
Τα ευρήματα από τον 7ο και τον 6ο π.Χ. αιώνα στο ιερό του Απόλλωνος στα Φανά και της Αθηνάς στο Εμποριό (εικ.26), δείχνουν επίσης την διακίνηση, αλλά και το μπόλιασμα της τοπικής κοινωνίας με αγαθά που έρχονταν από την Ανατολή.
Στη συσσώρευση πλούτου και δύναμης συνέβαλε και μια άλλη, αμφίβολης ηθικής δραστηριότητα, το εμπόριο δούλων, που ανθούσε στη Χίο, αφού πάλι η θέση του νησιού προσφερόταν για τη διακίνηση τέτοιου δυναμικού, που προερχόταν από περιοχές της Μ. Ασίας, όπως η Φρυγία, η Μυσία και η Καρία. Είναι χαρακτηριστική σχετικά η ιστορία του πάμπλουτου Χιώτη δουλέμπορου Πανιωνίου, που μας παρέδωσε ο Ηρόδοτος. Ένας δούλος του από τα Πήδασα της Καρίας, περιοχή όπου κατοικούσαν Λέλεγες, τον οποίο ο Πανιώνιος είχε ευνουχίσει λίγο πριν το 500 π.Χ., για να τον εμπορευθεί καλύτερα, έφθασε να αποκτήσει την εύνοια του βασιλιά των Περσών και να ξαναγυρίσει ισχυρός στην περιοχή της δραστηριότητας του πρώην κυρίου του. Τον συνάντησε στον Αταρνέα, περιοχή στη Μικρασιατική ακτή απέναντι στη Μυτιλήνη (εικ.27), την οποία ήλεγχαν οι Χίοι. Εκεί ο πρώην δούλος ανάγκασε τον Πανιώνιο να ευνουχίσει ο ίδιος τα παιδιά του.
Για να εξυπηρετήσουν όλες αυτές τις εμπορικές δραστηριότητες οι Χίοι έκοψαν από τους πρώτους νομίσματα (εικ.28), ακολουθώντας τα μιλησιακά μέτρα, και δημιούργησαν νόμους, που καθόριζαν τη νόμιμη άσκηση των εμπορικών δραστηριοτήτων με ένα συμβολαιογραφικό σύστημα.
Αλλά το σημαντικότερο βήμα στην οργάνωση της πολιτείας τους το έκαναν οι Χίοι αναπτύσσοντας πρωτοποριακά τις δομές της πιο εξελιγμένης μορφής κοινωνικής συμβίωσης, δηλαδή της δημοκρατίας. Πολύ πριν από την επιβολή της δημοκρατίας στην Αθήνα από τον Κλεισθένη στα τέλη του 6ου π.Χ. αιώνα, επιγραφή από τη Χίο, που χρονολογείται περί το 600 π.Χ. (εικ.29), μαρτυρεί ότι την πόλη την διοικούσε ο δήμος των Χίων. Η φράση δήμου ρήτρας στην επιγραφή (εικ.30) σημαίνει με απόφαση του δήμου, που προϋποθέτει συνέλευση, ένα είδος εκκλησίας του δήμου.
Ο δήμος βλέπουμε ότι διέθετε ήδη τότε βουλή με 50 βουλευτές, αιρετούς από κάθε φυλή, και με δικαστική δικαιοδοσία, καθώς και άρχοντες όπως τον δήμαρχο και τον βασιλέα. Η βουλή φαίνεται ότι συνερχόταν κάθε μήνα. Η μαρτυρία αυτή είναι πρώτιστης σημασίας για την κατανόηση των ιστορικών συνθηκών, υπό τις οποίες διαμορφώθηκε η έννοια της δημοκρατίας και η εφαρμογή της, και, επίσης πρώτιστης σημασίας για την εκτίμηση του χρόνου που χρειάσθηκε για τις εξελίξεις αυτές. Η έρευνα θεωρεί ότι η επιγραφή της Χίου δείχνει πως η ιδέα και πράξη της δημοκρατίας άρχισε να αναπτύσσεται πρώτα στην Ιωνία, και ότι από τα ταξίδια του εκεί, εμπνεύσθηκε ο Σόλων τις πολιτειακές και κοινωνικές μεταρρυθμίσεις που εισήγαγε στις αρχές του 6ου π.Χ. αιώνα στην Αθήνα.
Η χιακή πολιτεία φαίνεται ότι είχε τόσο καλή φήμη για τη δίκαιη κρίση της στα δημόσια πράγματα, ώστε έχουμε πληροφορίες ότι αργότερα εκαλείτο ως κριτής για τη λύση διεκδικήσεων μεταξύ πόλεων (μεταξύ Λαμψακηνών και Παρίων, περί το 200 π.Χ.).
Παρά την πίεση που ασκούσε στη Χίο κατά τον 6ο π.Χ. αιώνα η δραστηριότητα του βασιλείου των Λυδών αρχικά, και των Περσών κατόπιν, στη Μικρά Ασία, και την υποχώρηση του εμπορίου της συνακόλουθα, η Χίος εξακολούθησε να είναι ισχυρή. Γύρω στο 500 π.Χ. υπολογίζεται ότι είχε περί τις 80.000 κατοίκους. Σχετικά με τον πληθυσμό, αλλά και με το επίπεδο καλλιέργειας των κατοίκων της, είναι χαρακτηριστική η είδηση, ότι στο σεισμό που έγινε στη Χίο λίγο πριν από τη ναυμαχία της Λάδης (494 π.Χ.) κατέρρευσε σχολείο που είχε μέσα εκατόν είκοσι μαθητές.
Η Χίος ανέπτυξε, γενικότερα, υψηλό πολιτισμό κατά την πρώιμη αυτή περίοδο του 7ου και του 6ου π.Χ. αιώνα. Η διεκδίκηση της καταγωγής του Ομήρου από το νησί (εικ.31) πρέπει να βασίζεται τουλάχιστο σε έντονη κυκλοφορία των επών του στο νησί.
Στην τέχνη, σημαντική είναι η προσφορά της Χίου στην αρχιτεκτονική. Από τα κατάλοιπα που έχουν ερευνηθεί στο νησί βλέπουμε μια διαμορφωμένη ήδη στον ιωνικό ρυθμό αρχιτεκτονική (εικ.32), στην οποία, η πλαστική διακόσμηση είναι ιδιαίτερα χυμώδης. Σ΄ αυτήν, όπως βλέπουμε από το ναό στα Φανά, η οργανική ζωή, φυτική και ζωϊκή, απλώνεται σε όλα τα μέρη του οικοδομήματος, στο θριγκό και τις γωνίες του, στους κίονες, ακόμα και στις βάσεις των παραστάδων της εισόδου. Σε ένα σχέδιο γραφικής αποκατάστασης της εισόδου ενός άλλου ναού στο Εμποριό (εικ.33) μπορούμε να αντιληφθούμε καλύτερα την ασυνήθιστα πλούσια και ευρηματικά διακοσμημένη αυτή αρχιτεκτονική. Πόσο ευρηματική και ευφάνταστη ήταν αυτή η αρχιτεκτονική, δείχνουν άλλα σπαράγματά της στο Μουσείο της Χίου, όπως ένα πεσσόκρανο με επάλληλες σειρές φυτικών κοσμημάτων και ένα κυμάτιο βάσης ντυμένο με πλοχμούς.
Ανάλογη ήταν προσφορά της Χίου στην πλαστική. Ήδη από το τέλος του 7ου π.Χ. αι. και από τον πρώιμο 6ο, έχουμε λίγα, αλλά σημαντικά δείγματα μεγάλης πλαστικής, του τύπου των κούρων και των κορών (εικ.34).
Γνωρίζουμε από τις πηγές τρεις γενιές μιας οικογένειας γλυπτών του 6ου π.Χ. αιώνα, η οποία αντιπροσωπεύει τη σχολή γλυπτικής της Χίου, της οποίας χαρακτηριστικό, όπως και στην αρχιτεκτονική, είναι η χυμώδης ζωή με τις έντονα πλαστικές μορφές που διατρέχει τα έργα τους. Ο Μικκιάδης, ο γιός του Άρχερμος και τα παιδιά του Αρχέρμου Βούπαλος και Άθηνις, ήταν φημισμένοι γλύπτες, των οποίων τα έργα φαίνεται ότι εξάγονταν και σε άλλα μέρη της Ελλάδας. Στον Άρχερμο αποδίδεται το γλυπτό μιας Νίκης στη Δήλο, περί το 540 π.Χ. (εικ.35), ενώ Χιώτης καλλιτέχνης φαίνεται ότι συμμετέσχε στη
διακόσμηση του θησαυρού των Σιφνίων στους Δελφούς περί το 525 π.Χ. Σε μια κόρη στην Ακρόπολη του τελευταίου τέταρτου του 6ου π.Χ. αιώνα, αναγνωρίζεται επίσης Χιακή εργασία (εικ.36). Ακόμη και στη μεταλλοτεχνία και το ελεφαντό-δοντο επιδόθηκαν με επιτυχία οι Χίοι (εικ.37). Στο χρυσελεφάντινο έργο της Απολλώνιας τριάδας, Απόλλωνα, Λητούς και Άρτεμης, που ανατέθηκε στους Δελφούς περί το 540 π.Χ., αναγνωρίζεται επίσης ιωνική, πιθανότατα χιακή εργασία.
Περιζήτητη εξ άλλου στις αγορές ήταν η χιακή κεραμεική (εικ.38). Εμβληματικό ήταν το είδος της χιακής κύλικας με τη σφίγγα ή άλλες μορφές. Παράγονταν όμως και άλλα, πλούσια διακοσμημένα αγγεία.
Η περίοδος αυτή ακμής της Χίου έφθασε στο τέλος της με την εξέγερση των Ιώνων το 494 π.Χ. εναντίον των Περσών. Οι Χίοι πήραν μέρος στην κρίσιμη ναυμαχία της Λάδης, με εκατόν, τα περισσότερα από όλους τους άλλους συμμάχους πλοία, και έδειξαν εκεί τη συνεπή αφοσίωσή τους στο ιδανικό της ελευθερίας. Όταν φάνηκε ότι χάνεται η μάχη, και οι Σάμιοι πρώτοι, αλλά σε λίγο και οι περισσότεροι από τους άλλους συμμάχους, εγκατέλειπαν με τα πλοία τους τον αγώνα, οι Χίοι, αφηγείται ο Ηρόδοτος, έμειναν στη μάχη αποδεικνύμενοί τε έργα λαμπρά, και ουκ εθελοκακέοντες, δηλαδή πραγματο- ποιούντες λαμπρά έργα, και μη θέλοντας να πράξουν κακώς με τη βούλησή τους. Και ο Ηρόδοτος συνεχίζει λέγοντας: Βλέποντας οι Χίοι τους περισσότερους συμμάχους να προδίδουν τον αγώνα, δεν ανέχθηκαν να γίνουν ίδιοι μ’ αυτούς, και μαζί μ’ ελάχιστους άλλους, ανοίχθηκαν μόνοι στο πέλαγος και πολέμησαν, ώσπου, αφού κατέστρεψαν αρκετά εχθρικά πλοία, έχασαν τα περισσότερα δικά τους. Οι Πέρσες τιμώρησαν το νησί με καταστροφές και ανδραποδισμό πολλών νέων. Όμως οι Χίοι, μόλις δεκατρία χρόνια αργότερα, μετά την ήττα των Περσών στη Σαλαμίνα, έστειλαν πρεσβεία στους νικητές Έλληνες παρακαλώντας τους να παραμερίσουν τους δισταγμούς τους και να επιχειρήσουν την απελευθέρωση και των υποδούλων Ελλήνων στο ανατολικό Αιγαίο. Η απελευθέρωση ήλθε πράγματι σε λίγο, με τη ναυμαχία της Μυκάλης το 479 π.Χ.
Πόσο επίμονα περιφρουρούσαν οι Χίοι το εμπόριό τους, αλλά και τη μοναδικότητα της γεωγραφικής θέσης του νησιού τους, στην οποία στηρίζονταν οι εμπορικές τους δυνατότητες, δείχνει η άρνησή τους στην παράκληση των κατοίκων της Φώκαιας (εικ.39), που διωγμένοι από τους Πέρσες, τους πρότειναν να αγοράσουν απ’ αυτούς τις Οινούσσες και να εγκατασταθούν σ’ αυτές. Ο Ηρόδοτος λέγει χαρακτηριστικά, ότι οι Χίοι αρνήθηκαν, “φοβούμενοι μήπως οι Οινούσσες εξελιχθούν σε εμπορικό σταθμό, και εξ αιτίας αυτού αποκλεισθεί από το εμπόριο το δικό τους νησί”.
Οπωσδήποτε οι Χίοι απέκτησαν την ανεξαρτησία τους το 479 π.Χ. και έγιναν αμέσως μέλος της Δηλιακής Συμμαχίας (εικ.40). Η γεωπολιτική σημασία της Χίου αναγνωρίσθηκε έκδηλα στα χρόνια της Αθηναϊκής ηγεμονίας τον 5ο και 4ο π.Χ. αιώνα. Η Χίος δεν πλήρωνε φόρο στην Αθηναϊκή συμμαχία του 5ου αιώνα, αλλά έπρεπε να συμβάλει στους κοινούς αγώνες ισότιμα με πλοία. Η δεύτερη αθηναϊκή συμμαχία μάλιστα θεμελιώθηκε το 377 π.Χ. με την συνθήκη μεταξύ Αθηναίων και Χίων, που λειτούργησε κατόπιν, ρητά, ως πρότυπο για την προσχώρηση και των άλλων πόλεων.
Στα μικρά χρονικά διαστήματα που η Χίος βρέθηκε στο αντίπαλο στρατόπεδο, αυτό δηλαδή των Λακεδαιμονίων, απαιτούσε σεβασμό, ως μεγίστη των εν Ιωνία ξυμμαχίδων πόλεων. Χαρακτηριστικό για τον εξισορροπητικό ρόλο που έπαιζε τότε το νησί στον κόσμο του Αιγαίου, είναι το σχόλιο του ρήτορα Ισοκράτη για τη συμβολή των Χίων στη ναυμαχία των Αιγός Ποταμών το 405 π.Χ., που έθεσε τέλος στην αθηναϊκή δύναμη: “Για τη Χίο θα έλεγα, ότι σε όποιον από τους δυο αντιπάλους αποφάσιζε η πόλη να προστεθεί, αυτός ήταν εκείνος που υπερίσχυε στη θάλασσα”.
Τα στοιχεία της πολιτισμικής ζωής δείχνουν και αυτά ότι η Χίος ανέκαμψε νωρίς από την περιπέτεια των Περσικών πολέμων. Η παράδοση των Ομηριδών για το έπος (εικ.41), το έργο του Ίωνος στην τραγωδία, η παρουσία του ατομικού φιλοσόφου Μητροδώρου, η σπουδαία συμβολή του Θεοπόμπου στην ιστορική γνώση, η συμβολή του Ιπποκράτη στην γεωμετρία, του Οινοπίδη στην αστρονομία, αρκούν ως πολύ γνωστά παραδείγματα, να ανακαλέσουν στη μνήμη μας την εξέχουσα πολιτισμική παραγωγή της Χίου στα γράμματα και στις επιστήμες κατά την αρχαιότητα.
Τα έργα της πλαστικής (εικ.42) δείχνουν τώρα την έντονη κίνηση και το καλλιγραφικό γούστο που επικράτησε σε όλη την Ελλάδα προς το τέλος του 5ου π.Χ. αιώνα.
Ιδιαίτερα η εξαιρετικά λεπτή αυτή καλαίσθητη προσέγγιση καταγράφηκε στην Χιακή μικροτεχνία, που από τη φύση της έχει κύριο φορέα ποιότητας την λεπτή και πλούσια εργασία. Ο γνωστός τότε και έξω από τον ελληνικό χώρο Χίος μεταλλουργός Γλαύκος (εικ.43) εφεύρε τον 7ο ή 6ο π.Χ. αιώνα την κόλληση του σιδήρου με τήξη, και ο σφραγιδογλύφος Δεξαμενός υπήρξε από τους ικανότερους εκφραστές του μοναδικά λεπτού χιακού γούστου. Το γούστο αυτό εκφράσθηκε και σε μια τέχνη που αναπτύχθηκε ειδικά στη Χίο (εικ.44), με εγχάρακτες παραστάσεις πάνω σε γκρίζα πέτρα. Η εγχάραξη συνυπάρχει με εξαιρετικά χαμηλό ανάγλυφο, ενώ το πεδίο της παράστασης είναι ελαφρά βελονισμένο.
Μετά την μάχη της Χαιρωνείας το 338 π.Χ., και την επικράτηση του Φιλίππου, τη Χίο συντάραξαν έντονες πολιτικές διαμάχες μεταξύ των φιλικών προς τη Μακεδονία δημοκρατικών και των ολιγαρχικών υποστηρικτών της Περσίας. Το 334 π.Χ., όταν ο Αλέξανδρος ξεκινούσε για την εκστρατεία του κατά των Περσών, τη Χίο κυβερνούσαν οι ολιγαρχικοί, οι οποίοι διευκόλυναν να εγκατασταθεί στο νησί Περσική φρουρά, η οποία όμως σύντομα εξουδετερώθηκε από τον Μακεδονικό στόλο. Τότε, ο Αλέξανδρος αναδείχθηκε σε ρυθμιστή των πολιτικών πραγμάτων της Χίου. Το 332 π.Χ., έστειλε στο Δήμο της Χίου επιστολή (εικ.45), με την οποία επέβαλε ξανά το δημοκρατικό πολίτευμα, και εγκατέστησε μακεδονική φρουρά στο νησί. Με δεύτερη επιστολή του αναφέρεται στις δίκες των φιλοπερσών προδοτών. Μετά το θάνατο του Αλεξάνδρου πάντως, η Χίος φαίνεται ότι είχε πάλι ανθηρή οικονομία, και αφού αρχικά έμεινε στη σφαίρα επιρροής των Πτολεμαίων της Αιγύπτου, συνδέθηκε κατόπιν με τους βασιλείς της Περγάμου (εικ.46).
Ήδη όμως κατά τον 3ο και τον 2ο π.Χ. αιώνα, οι Χίοι προέβλεψαν την ανάπτυξη της Ρώμης, και προσπάθησαν να προσαρμοσθούν στα νέα γεωπολιτικά δεδομένα μετακίνησης της ισχύος προς τη Δύση. Μαθαίνουμε, ότι πολύ νωρίς οι Χίοι παρήγγειλαν τη συγγραφή μιας ιστορίας της Ρώμης, απαραίτητο βήμα, για να γνωρίσουν τον αναδυόμενο νέο ισχυρό παράγοντα. Αναμείχθηκαν κατόπιν ενεργά στον ανταγωνισμό των νέων ισχυρών ελληνικών στρατοπέδων, μεσολαβώντας μαζί με τη Ρόδο και την Αίγυπτο το 217 π.Χ., για τη σύναψη ειρήνης μεταξύ του βασιλιά της Μακεδονίας Φιλίππου του Ε΄ και των Αιτωλών στο συνέδριο της Ναυπάκτου, όπου για πρώτη φορά επισημάνθηκαν από τους συνέδρους τα “από εσπέρας (από τους Ρωμαίους δηλαδή) νέφη”. Στη συνέχεια οι Χίοι αντέδρασαν στα σχέδια του Φιλίππου Ε’, που ήθελε να χρησιμοποιήσει τη Χίο ως βάση επιτήρησης των αντίθετων στα σχέδιά του δυνάμεων της Ανατολής, δηλαδή της Ρόδου και του βασιλείου της Περγάμου, συμμετέχοντας στη ναυμαχία μεταξύ Μακεδόνων και Ροδίων-Περγαμηνών στο στενό μεταξύ Χίου και Ερυθραίας το 201 π.Χ. στο πλευρό των δεύτερων. Στη συνέχεια συνήψαν μέσω των Αιτωλών και των συμμάχων τους Περγαμηνών, στενές σχέσεις με τους Ρωμαίους, και πολέμησαν το 190 π.Χ. μαζί τους, εναντίον του Αντιόχου του Γ΄ της Συρίας, επιλέγοντας έτσι την πλευρά της πλάστιγγας μεταξύ Ανατολής και Δύσης που τώρα βάραινε περισσότερο. Το όφελος της επιλογής ήταν να εξασφαλίσουν για πολλά χρόνια το καθεστώς ελεύθερης πολιτείας μέσα στην κατακτημένη ήδη από την Ρώμη υπόλοιπη Ελλάδα.
Η Χίος και κατά την ύστερη αυτή, κοσμοπολίτικη εποχή, εξακολούθησε γενικά να ευημερεί. Το αποδεικνύει εκτός των άλλων και η τέχνη των χρόνων αυτών από το νησί, που αντιπροσωπεύεται από πλήθος ευρημάτων, από τα οποία παρουσιάζεται εδώ μια μικρή επιλογή. Η παραγωγή των εγχαράκτων στηλών (εικ.47) συνεχίσθηκε και κατά τον 3ο και 2ο π.Χ. αιώνα. Γλυπτά με θεότητες του νησιού (εικ.48), όπως ο Διόνυσος και η Αφροδίτη, αλλά και θεοί με άλλη προέλευση (εικ.49), όπως η Κυβέλη και ο Σάραπις, παράγονται επίσης στη Χίο. Πορτραίτα παράγονται επίσης άφθονα κατά τους ελληνιστικούς, αλλά και κατά τους ρωμαϊκούς χρόνους (εικ.50). Ο πλούτος τέλος των κατοίκων εκδηλώνεται με κτερίσματα πολύτιμων κοσμημάτων σε τάφους (εικ.51).
Κατά τον 1ο π.Χ. αιώνα η Χίος υπέστη το 86 π.Χ. μια μεγάλη καταστροφή. Ο βασιλιάς του Πόντου Μιθριδάτης ΣΤ΄ κατέλαβε τότε την πόλη και απαίτησε από τους Χίους την παράδοση 2.000 ταλάντων. Για τη συγκέντρωση του ποσού αυτού οι Χίοι παρέδωσαν τα κοσμήματα των γυναικών τους και
απογύμνωσαν τα ιερά τους. Επί πλέον ο στρατηγός του Μιθριδάτη Ζηνόβιος εξανδραπόδισε μεγάλο αριθμό του πληθυσμού. Μολονότι Σύλλας ανακήρυξε το 85 π.Χ. τη Χίο ελεύθερη, και επαναπάτρισε τους ομήρους και αιχμαλώτους, τα γεγονότα αυτά οπωσδήποτε ανέκοψαν την ευημερία του νησιού.
Ελάχιστες είναι οι φιλολογικές μαρτυρίες για την ιστορία της Χίου κατά τους αυτοκρατορικούς χρόνους. Η Χίος, πάντως, φαίνεται ότι συνέχισε να έχει νομισματική παραγωγή τον 1ο π.Χ. αιώνα μέχρι και τα μέσα του 2ου αιώνα μ.Χ. (εικ.52).
Συνέχισε, επίσης, να αποτελεί ισχυρή ναυτική δύναμη, όπως αποδεικνύεται από επιγραφή της Σαμοθράκης, ένα ψήφισμα, με το οποίο τιμώνται οι Χίοι που ανήκαν στα πληρώματα των ληστοφυλακικῶν πλοίων. Κατά τον 1ο αι. π.Χ., ίσως και νωρίτερα, υπήρχε στο νησί πολυάνθρωπη ρωμαϊκή κοινότητα, στην οποία ανήκαν επιχειρηματίες και έμποροι.
Όμως ένας συνδυασμός δυσμενών γεγονότων και καταστάσεων έμελλε να επιδράσουν αρνητικά στη ζωή της Χίου. Μεγάλοι σεισμοί, όπως αυτός του 47 μ.Χ. με επίκεντρο τον κόλπο της Εφέσου, και κυρίως εκείνος του 178 μ.Χ., που αναφέρεται ως ο μεγαλύτερος σεισμός που έπληξε τη Σμύρνη από αρχαιοτάτων χρόνων, ασφαλώς χτύπησαν καταστροφικά και τη γειτονική Χίο. Οι βαρβαρικές επιδρομές των Γότθων, τη δεκαετία του 250 μ.Χ., προξένησαν μεγάλες καταστροφές στο Αιγαίο. Τα γεγονότα αυτά, σε συνδυασμό με την επαχθή ρωμαϊκή φορολογία, οδήγησαν σταδιακά κατά το τέλος της αρχαιότητας στον οικονομικό μαρασμό του νησιού.
Σχετικά με τον Βασίλη Λαμπρινουδάκη
Ο Βασίλης Λαμπρινουδάκης είναι Έλληνας κλασικός αρχαιολόγος και ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.
Είναι μια εξέχουσα μορφή στον τομέα της αρχαιολογίας και της προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς στην Ελλάδα.
Σπούδασε Κλασική Αρχαιολογία και Ιστορία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.
Διετέλεσε καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών από το 1978 μέχρι τη συνταξιοδότησή του το 2006, οπότε και ανακηρύχθηκε ομότιμος καθηγητής.
Υπήρξε Πρόεδρος του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών σε διάφορες χρονικές περιόδους.
Είναι αντεπιστέλλον μέλος της Académie des Inscriptions et Belles-Lettres των Παρισίων και της Akademie der Wissenschaften της Βιέννης.
Έχει διατελέσει μέλος του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου και Πρόεδρος του Δ.Σ. του Ταμείου Διαχείρισης Πιστώσεων για την Εκτέλεση Αρχαιολογικών Έργων του Υπουργείου Πολιτισμού.
Ο κύριος τομέας της έρευνάς του είναι η αρχαία ελληνική τέχνη, η αρχιτεκτονική, η τοπογραφία, η επιγραφική, η θρησκεία και η λατρεία.
Έχει διευθύνει σημαντικές ανασκαφές και εργασίες αποκατάστασης, κυρίως στη Νάξο και στην Επίδαυρο.
Έχει αφήσει το στίγμα του στη Νάξο, όπου έχει εργαστεί επί χρόνια για την ανάδειξη σημαντικών αρχαιολογικών χώρων.
Μεταξύ αυτών συγκαταλέγονται:
- Το Ιερό του Διονύσου στα Ύρια.
- Το Ιερό του Απόλλωνα και της Δήμητρας στον Γύρουλα Σαγκρίου.
- Η μυκηναϊκή πόλη της Γρόττας.
- Τα αρχαία λατομεία και το αρχαίο υδραγωγείο Μελάνων-Νάξου.
Για την ανασκαφή και την ανάδειξη των αρχαιολογικών χώρων Υρίων και Γύρουλα Σαγκρίου Νάξου, έλαβε το πρώτο βραβείο της Europa Nostra το 2003.
Από το 1984 είναι Πρόεδρος της Επιτροπής Συντήρησης Μνημείων Επιδαύρου.
Έχει εργαστεί για την ανάδειξη του Ασκληπιείου Επιδαύρου, προτείνοντας ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα για τη δημιουργία ενός αρχαιολογικού και περιβαλλοντικού πάρκου.
Υπήρξε Γενικός Γραμματέας του Σωματείου για την ανάδειξη των αρχαίων θεάτρων «ΔΙΑΖΩΜΑ» και Επικεφαλής της Επιστημονικής ομάδας του Διεθνούς Δικτύου Αρχαίων Θεάτρων.
Το δημοσιευμένο επιστημονικό του έργο είναι εκτεταμένο και αφορά ένα ευρύ φάσμα θεμάτων της αρχαιολογίας.
Είναι συνεκδότης του περιοδικού Αρχαιογνωσία και διεθνών εγκυκλοπαιδικών λεξικών, όπως το επτάτομο Lexicon Iconographicum Mythologiae Classicae (LIMC).
Τιμήθηκε με τον Ταξιάρχη του Τάγματος του Φοίνικος από τον Πρόεδρο της Ελληνικής Δημοκρατίας (2003) για την προβολή της ελληνικής αρχαιολογίας διεθνώς.
