Εκλεκτοί προσκεκλημένοι,
Κυρίες και Κύριοι,
Είναι μεγάλη τιμή και χαρά να βρίσκομαι απόψε μαζί σας για να γιορτάσω την ιστορία και τον πολιτισμό της Χίου, της περιοχής του βόρειου Αιγαίου, και του Ελληνισμού γενικότερα. Έρχομαι από το Κέιμπριτζ, μια πόλη και ένα πανεπιστήμιο που ανέκαθεν είχε ισχυρούς ελληνικούς δεσμούς. Στο Κέιμπριτζ, για παράδειγμα, δίδαξε ελληνικά ο μεγάλος λόγιος και ουμανιστής Έρασμος στις αρχές του δέκατου έκτου αιώνα.
Την εποχή που ο Έρασμος ζούσε, σπούδαζε και δίδασκε στο Κέιμπριτζ, υπήρξε μια μεγάλη έξαρση του ενδιαφέροντος για τη μελέτη των ελληνικών όχι μόνο στην Αγγλία, αλλά σε ολόκληρη την Ευρώπη, καθώς οι μελετητές προσπαθούσαν να ανακαλύψουν ξανά τις δόξες του κλασικού ελληνικού παρελθόντος. Η ικανότητα των Δυτικοευρωπαίων, όπως ο Έρασμος, να το κάνουν αυτό οφειλόταν σε μεγάλο βαθμό στο γεγονός ότι κατά τη διάρκεια του δέκατου τέταρτου και δέκατου πέμπτου αιώνα, πολλοί μελετητές είχαν μεταναστεύσει στη Δύση από την Κωνσταντινούπολη, καθώς η τουρκική πίεση στη Βυζαντινή ή Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία είχε αυξηθεί.
Αυτοί οι πρόσφυγες λόγιοι είχαν φέρει στη Δύση όχι μόνο τις γνώσεις τους, αλλά και πολλά πολύτιμα χειρόγραφα περιζήτητων ελληνικών κειμένων, όπως η Ιλιάδα και η Οδύσσεια . Μέχρι την πτώση της Κωνσταντινούπολης από τους Τούρκους, αυτοί οι λόγιοι είχαν επίσης ενεργήσει ως περιοδεύοντες πρεσβευτές, περιοδεύοντας όχι μόνο στα πανεπιστήμια αλλά και στις βασιλικές αυλές της Ευρώπης, κάνοντας απεγνωσμένες εκκλήσεις για στρατιωτική βοήθεια ή προσπαθώντας να αποκαταστήσουν τις σχέσεις μεταξύ Κωνσταντινούπολης και Παπισμού. Γύρω στο έτος χίλια τετρακόσια, ενώθηκαν μαζί τους ακόμη και ένας από τους τελευταίους και πιο συναρπαστικούς αυτοκράτορες της Κωνσταντινούπολης, ο Μανουήλ ο δεύτερος, ο οποίος δραπέτευσε από το Βυζάντιο ενώ αυτό βρισκόταν υπό πολιορκία και ταξίδεψε στη Βενετία, μέσω Γαλλίας και στην Αγγλία προσπαθώντας να κινητοποιήσει δυτική υποστήριξη. Ο ίδιος ο Μανουήλ ήταν λόγιος με μεγάλη διάκριση. Στο Παρίσι, αναφέρεται ότι συζήτησε την αρχαία ελληνική φιλοσοφία με τους καθηγητές της Σορβόννης, ενώ στην Αγγλία πέρασε τα Χριστούγεννα με τον βασιλιά Ερρίκο τον τέταρτο στο παλάτι του κοντά στο Λονδίνο, όπου ο βασιλιάς διοργάνωσε γιορτές και ένα τουρνουά ιπποδρομιών προς τιμήν του αυτοκράτορα. Ο Μανουήλ ήταν μια διακεκριμένη αλλά μελαγχολική προσωπικότητα. Ο αυλικός του Ερρίκου του τέταρτου, Άνταμ του Ουσκ , για παράδειγμα, σημείωσε για την επίσκεψη: «Σκέφτηκα πόσο οδυνηρό ήταν που αυτός ο μεγάλος Χριστιανός πρίγκιπας οδηγήθηκε από τους Σαρακηνούς από την πιο μακρινή Ανατολή σε αυτές τις πιο μακρινές δυτικές χώρες… Θεέ μου, τι θα συμβεί τώρα στην αρχαία δόξα των Ρωμαίων;» Φυσικά, μόλις η Κωνσταντινούπολη έπεσε στα χέρια των Τούρκων, τέτοιες εκκλήσεις για βοήθεια δεν υπήρχαν πια, και οι Βυζαντινοί λόγιοι στη Δύση ήταν πλέον πρόσφυγες, απεγνωσμένοι να κρατήσουν ζωντανές τις αναμνήσεις της χαμένης πατρίδας τους. Αλλά παρά τις καλύτερες προσπάθειές τους, η Δύση σύντομα θα ξεχνούσε τι όφειλε στη Χριστιανική Αυτοκρατορία της Κωνσταντινούπολης, και οι λόγιοι σκεφτόντουσαν την Ελλάδα κυρίως με όρους της κλασικής ιστορίας της.
Αυτός ήταν ένας λόγος για τον οποίο ήταν τόσο σημαντικό για το νεοαπελευθερωμένο Βασίλειο της Ελλάδας και για τους Έλληνες διανοούμενους του δέκατου ένατου αιώνα να επαναβεβαιώσουν την ιδιοκτησία του κλασικού παρελθόντος, και γιατί φιλέλληνες όπως ο Λόρδος Βύρων ήταν τόσο σημαντικοί. Αλλά αυτό με τη σειρά του είχε επίσης την ατυχή συνέπεια να παραγκωνίσει το Βυζάντιο και τη μνήμη της Αυτοκρατορίας της Κωνσταντινούπολης στην εθνική φαντασία της ελίτ. Πέρα από αυτήν την ελίτ, φυσικά, και ιδιαίτερα μεταξύ των Ελλήνων που ζούσαν εκτός Ελλάδας, τα πράγματα ήταν πιο περίπλοκα: όπως έχει σημειώσει η μεγάλη ιστορικός Ελένη Γλύκατζη, η Αθήνα θεωρούνταν κατάλληλη πρωτεύουσα για την Ελλάδα μόνο επειδή η πραγματική της πρωτεύουσά, η Κωνσταντινούπολη, δεν ήταν προσωρινά διαθέσιμη.
Φυσικά, η σημασία και η συμβολή του Βυζαντίου δεν έχει κατά καιρούς αγνοηθεί μόνο στην ιδεολογία του νεοελληνικού κράτους. Αυτό ισχύει πολύ περισσότερο όσον αφορά τις ευρωπαϊκές απόψεις για τη δυτική ιστορία και τον πολιτισμό στο σύνολό του, με αποτέλεσμα η μελέτη του Βυζαντίου να είναι πάντα σχετικά περιθωριοποιημένη. Ιστορικά, αυτή η περιθωριοποίηση του Βυζαντίου στη Δύση ήταν αποτέλεσμα δύο παραγόντων: της Ρωμαϊκότητας της Αυτοκρατορίας της Κωνσταντινούπολης και της κεντρικότητας της Χριστιανικής Ορθοδοξίας στο Βυζάντιο.
Ας πάρουμε πρώτα τη Ρωμαϊκή φύση. Αν και, για λόγους που θα αναφέρω σε λίγο, οι ιστορικοί από τον δέκατο ένατο αιώνα και μετά τείνουν να περιγράφουν την Αυτοκρατορία της Κωνσταντινούπολης ως «Βυζαντινή Αυτοκρατορία» ή Βυζάντιο (το όνομα της πόλης της Κωνσταντινούπολης πριν από την εκ νέου εγκατάστασή της από τον Αυτοκράτορα Κωνσταντίνο), οι αυτοκράτορες της Κωνσταντινούπολης και οι υπήκοοί τους πάντα θεωρούσαν τους εαυτούς τους Ρωμαίους – ως άμεσους κληρονόμους του Αυγούστου και του Μάρκου Αυρηλίου, όπως ακριβώς οι Τούρκοι εξακολουθούν να περιγράφουν τους Έλληνες της Κωνσταντινούπολης και τους Ελληνοκύπριους ως RUM. Στον Μεσαίωνα στη Δύση, ωστόσο, από τον όγδοο αιώνα και μετά, η αυτοκρατορική κληρονομιά της αρχαίας Ρώμης άρχισε να διεκδικείται από νέα βασίλεια και ηγεμόνες: τον Καρλομάγνο και τους Φράγκους, τους Οθωνικούς Αυτοκράτορες της Γερμανίας, τους Άγιους Ρωμαίους Αυτοκράτορες της Αυστρίας. Η πραγματική Ρωμαϊκή φύση της επιζώσας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας της Κωνσταντινούπολης, αποτελούσε επομένως μια αμηχανία και πρόκληση για τη Ρωμαϊκή φύση που διεκδικούσαν και διεκδικούσαν αυτά τα νέα καθεστώτα στη Δύση. Συνεπώς, η Ανατολική Αυτοκρατορία έπρεπε να παραγκωνιστεί και να απορριφθεί η Ρωμαϊκή της υπόσταση. Ως αποτέλεσμα, οι Δυτικοί άρχισαν να την αποκαλούν «Αυτοκρατορία των Ελλήνων». Όπως υποστήριξε ο Άντονι Καλδέλλης, αυτό άρχισε να αλλάζει μόνο τον δέκατο ένατο αιώνα, γύρω στην εποχή του Κριμαϊκού Πολέμου, όταν οι Βρετανοί και οι Γάλλοι δεν ήθελαν να δώσουν την εντύπωση ότι το νεοσύστατο Βασίλειο της Ελλάδας είχε αξίωση στην Κωνσταντινούπολη, οπότε «η Αυτοκρατορία των Ελλήνων» έγινε «η Βυζαντινή Αυτοκρατορία» ή Βυζάντιο.
Δεύτερον, η Ορθοδοξία. Το αργότερο μέχρι τον ένατο αιώνα, η χριστιανική ορθοδοξία είχε αποκτήσει απόλυτη κεντρική θέση στη βυζαντινή ή ανατολικορωμαϊκή ταυτότητα. Ο αυτοκράτορας επαινούνταν από τον λαό, αλλά διοριζόταν από τον Θεό, και κάποιοι ισχυρίζονταν ότι η αυτοκρατορία ήταν στην πραγματικότητα η Βασιλεία του Θεού στη Γη, και η μεγάλη εκκλησία της Αγίας Σοφίας πιστευόταν ότι ήταν ο τόπος όπου συνδυάζονταν οι ουράνιες και οι επίγειες ιεραρχίες της εξουσίας. Στην κεντρική ιδεολογία και τις αξίες της, η αυτοκρατορία ήταν πιο βαθιά θρησκευτική, ευσεβής και μυστικιστική από οποιαδήποτε από τις αυτοκρατορίες ή τα πολιτεύματα που την περιέβαλλαν. Ήδη για τον αυτοκράτορα Ιουστινιανό τον έκτο αιώνα, η αυτοκρατορία ήταν απλώς, κατά τα λεγόμενά του, η «Ορθόδοξη Πολιτεία». Αυτό σήμαινε ότι όταν η δυτικοευρωπαϊκή πνευματική κουλτούρα πήρε μια αποφασιστικά αντιθρησκευτική στροφή κατά τη διάρκεια του λεγόμενου Διαφωτισμού του δέκατου όγδοου αιώνα, το Βυζάντιο άρχισε να θεωρείται ως η επιτομή του αντι-διανοητισμού, του σκοταδισμού και της ανατολίτικης τυραννίας.
Αυτό είναι ατυχές, κυρίως επειδή η Αυτοκρατορία που κυβέρνησε από την Κωνσταντινούπολη από τον τέταρτο έως τον δέκατο πέμπτο αιώνα ήταν μια από τις μακροβιότερες στην καταγεγραμμένη ανθρώπινη ιστορία. Η ιστορία της ήταν ακόμη μεγαλύτερη, αν εντοπίσουμε την προέλευση της αυτοκρατορίας, όπως έκαναν οι αυτοκράτορες και οι υπήκοοί τους, στην αρχαία Ρώμη. Από κάθε άποψη, η αυτοκρατορία της Νέας Ρώμης ήταν μια από τις πιο επιτυχημένες που υπήρξαν ποτέ, επιβιώνοντας και ξεπερνώντας κάθε σημαντικό αντίπαλο και εχθρό μέχρι τους Οθωμανούς. Αλλά η περιθωριοποίηση του Βυζαντίου είναι επίσης ατυχής επειδή, ως αποτέλεσμα αυτού, χάνουμε την οπτική γωνία της σημασίας της κληρονομιάς της αυτοκρατορίας. Τι έκανε, λοιπόν, το Βυζάντιο για εμάς;
Από την οπτική γωνία της Χίου και της περιοχής του Βόρειου Αιγαίου, το ερώτημα αυτό είναι σχετικά απλό να απαντηθεί. Μέχρι τον τέταρτο αιώνα, η περιοχή αυτή ήταν πλούσια σε πολιτισμό, αλλά κατά τα άλλα σχετικά ασήμαντη. Ωστόσο, η σημασία της μεταμορφώθηκε με την ίδρυση της Κωνσταντινούπολης από τον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο. Κατά συνέπεια , η Χίος βρισκόταν πλέον στην κύρια θαλάσσια οδό προς τη μεγαλύτερη πόλη του κόσμου. Από τη βασιλεία του Κωνσταντίνου, τεράστιες ποσότητες σιταριού μεταφέρονταν δια θαλάσσης από την Αίγυπτο και την Αλεξάνδρεια για να θρέψουν τον πληθυσμό της πόλης. Τα πλοία που μετέφεραν αυτό το σιτάρι έφταναν στην Κωνσταντινούπολη μέσω της Χίου και, κατά συνέπεια, οι έμποροι που μετέφεραν σιτάρι στην πρωτεύουσα αγόραζαν και πουλούσαν επίσης μαστίχα από τη Χίο. Το σημαντικότερο αγαθό που παρήγαγε αυτό το νησί, το κλειδί για τη μεγάλη του ευημερία, έγινε σημαντικό στοιχείο της αυτοκρατορικής οικονομίας λόγω του Βυζαντίου. Από εκείνο το σημείο και μετά, οι αυτοκράτορες ήταν αποφασισμένοι να επενδύσουν στη Χίο και να την υπερασπιστούν.
Ομοίως, από τον έβδομο αιώνα και μετά, όταν η αυτοκρατορία υπέστη μεγάλη στρατιωτική κρίση, η Χίος και το Αιγαίο βρέθηκαν στο επίκεντρο της εμπορικής οικονομίας της αυτοκρατορίας. Αυτή ήταν η πλουσιότερη περιοχή σε αυτό που ήταν ακόμα η μεγαλύτερη αυτοκρατορία στον χριστιανικό κόσμο, και αυτοκράτορες και αριστοκράτες συνέχισαν να επενδύουν στην περιοχή, όπως βλέπουμε με τον πιο εντυπωσιακό τρόπο στην περίπτωση της Νέας Μονής, η οποία διασώζει παραδείγματα της τέχνης της Κωνσταντινούπολης στην καλύτερη εκδοχή της, με έξοδα του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου του ένατου.
Είναι επίσης σημαντικό να εκτιμήσουμε ότι η βυζαντινή επένδυση στο εμπόριο μαστίχας ήταν ζωτικής σημασίας για την τύχη των κατοίκων αυτής της περιοχής, αφότου αυτή καταλήφθηκε από την αυτοκρατορία από τους Γενουάτες. Οι Ιταλοί ήθελαν τη Χίο επειδή ήθελαν μαστίχα. Μπορούσαν να αποκτήσουν μαστίχα μόνο συνεργαζόμενοι με τους ντόπιους αγρότες και χωρικούς, οι οποίοι είχαν τις δεξιότητες και τις γνώσεις που χρειάζονταν για την παραγωγή μαστίχας. Ως αποτέλεσμα αυτής της γνώσης, οι Ιταλοί εδώ έπρεπε να φέρονται στους ντόπιους με πολύ μεγαλύτερο σεβασμό από ό,τι στην Κρήτη ή την Κύπρο, όπου οι Έλληνες ήταν υποδουλωμένοι για να παράγουν ζάχαρη. Ως αποτέλεσμα της γνώσης και της ικανότητας των προγόνων σας, διατηρήσατε τις εκκλησίες σας, την πίστη σας και την αξιοπρέπειά σας.
Αλλά τι έκανε το Βυζάντιο για τον κόσμο πέρα από τη Χίο; Η πνευματική κληρονομιά του Βυζαντίου στη Δύση είναι, φυσικά, τεράστια και έχει ήδη αναφερθεί. Είναι πολιτικά βολικό στις μέρες μας να τονίζουμε – και να υπερεκτιμούμε δραματικά – τον ρόλο των αραβικών μεταφράσεων κλασικών κειμένων στην επιβίωση της αρχαίας ελληνικής γνώσης στον Μεσαίωνα και πέραν αυτού. Αλλά το γεγονός είναι ότι σχεδόν όλη η κλασική ελληνική λογοτεχνία και σκέψη που επιβιώνει μέχρι σήμερα, τα κείμενα που δημιούργησαν και διατήρησαν μόνο την Αναγέννηση αλλά και τον Διαφωτισμό, το οφείλουμε στο Βυζάντιο και στη συνειδητή απόφαση των Βυζαντινών λογίων, μοναχών και συλλογών να αντιγράψουν, να μεταδώσουν και να αποσπάσουν αυτό που θεωρούσαν ως την καλύτερη γνώση των αρχαίων Ελλήνων. Αυτό περιελάμβανε τη διατήρηση πολλών κειμένων που θα έβρισκαν απαράδεκτα για θρησκευτικούς λόγους. Όπως το έθεσε ο παλιός μου καθηγητής στην Οξφόρδη, ο Κύριλλος Μάνγκο: «Από την άποψη του δυτικού πολιτισμού, μπορεί ακόμη και να ειπωθεί ότι αυτή η πράξη διάσωσης αποτελεί το μεγαλύτερο χρέος μας προς το Βυζάντιο. Αφήνοντας στην άκρη τα κομμάτια που έχουν βρεθεί στους σκουπιδότοπους της Αιγύπτου… τα Ελληνικά κλασικά έργα όπως τα γνωρίζουμε έχουν φτάσει σε εμάς σε βυζαντινά χειρόγραφα.» Αν δεν υπήρχαν ορισμένοι άγνωστοι άνδρες που εργάστηκαν ανώνυμα τον ένατο και δέκατο αιώνα, δεν θα είχαμε ούτε τον Πλάτωνα ούτε τον Αριστοτέλη (εκτός από τη μετάφραση), ούτε τον Ηρόδοτο ούτε τον Θουκυδίδη, ούτε τον Αισχύλο ούτε τον Σοφοκλή, για να μην αναφέρουμε μια σειρά από άλλους διάσημους ή λιγότερο διάσημους συγγραφείς.
Ομοίως, το Βυζάντιο συνέβαλε σημαντικά στην ανάπτυξη του δυτικού νομικού πολιτισμού. Διότι το γεγονός είναι ότι το νομικό σύστημα που επικράτησε σε όλη τη Δυτική Ευρώπη από τον Μεσαίωνα μέχρι την εποχή του Ναπολέοντα στις αρχές του δέκατου ένατου αιώνα, ήταν ουσιαστικά το ρωμαϊκό δίκαιο, όπως είχε αναδιατυπωθεί και μεταρρυθμιστεί από τον αυτοκράτορα Ιουστινιανό και τους νομοθέτες του στην Κωνσταντινούπολη τον έκτο αιώνα. Ως αποτέλεσμα , το ρωμαϊκό δίκαιο – με άλλα λόγια το βυζαντινό δίκαιο – παραμένει στην καρδιά του ευρωπαϊκού ιδιωτικού δικαίου μέχρι σήμερα. Σχεδόν όλα, επομένως, που έχουν κάνει τη Δύση πνευματικά και θεσμικά ξεχωριστή από τον δέκατο τρίτο αιώνα, τα οφείλει τελικά στο Βυζάντιο.
Πράγματι, θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει ότι ακόμη και η ίδια η ύπαρξη της Δύσης οφειλόταν σε μεγάλο βαθμό στην αυτοκρατορία της Νέας Ρώμης. Η βασική πτυχή του πολιτισμού της αυτοκρατορίας που ήταν σημαντική από αυτή την άποψη, ωστόσο, δεν ήταν τόσο οι πνευματικοί της πόροι, όσο η στρατιωτική της τεχνογνωσία και η πολιτική της δεινότητα, από το μυστικό της όπλο, το «Ελληνικό Πυρ», έως τις προηγμένες και άρτιες τεχνικές διπλωματίας της. Ως το πρώτο σημείο άμυνας μεταξύ της Ευρώπης και του ταραχώδους βασιλείου της Ευρασιατικής στέπας, η αυτοκρατορία της Κωνσταντινούπολης έπαιξε ζωτικό ρόλο στον περιορισμό ή την καθυστέρηση της προέλασης κάθε νομαδικής και άλλης επιθετικής δύναμης που προχωρούσε από την Ανατολή, από τους Ούννους τον πέμπτο αιώνα έως τους Οθωμανούς τον δέκατο πέμπτο, πριν προλάβουν να εισβάλουν στα εδάφη της δυτικής Χριστιανοσύνης. Όπως το έθεσε ο Γάλλος ηγούμενος του δωδέκατου αιώνα, Πέτρος ο Σεβάσμιος, «στέκοντας στο μέσο Ανατολής, Δύσης και Βορρά», για μεγάλο μέρος της ιστορίας της η αυτοκρατορία είχε «κατακλύσει την Ανατολή, είχε υποτάξει τον Βορρά και είχε υπερασπιστεί τη Δύση». Αυτό ήταν, φυσικά, ειρωνικό, δεδομένου ότι η κατάληψη της Κωνσταντινούπολης από τους Λατίνους, ως αποτέλεσμα της τέταρτης Σταυροφορίας τον δέκατο τρίτο αιώνα, ήταν αυτή που τελικά σφράγισε τη μοίρα της αυτοκρατορίας.
Όσον αφορά την Ανατολική Ευρώπη, ο ευαγγελισμός των Σλάβων τον ένατο αιώνα από ιεραποστόλους που στάλθηκαν από την Κωνσταντινούπολη, τους Αγίους Κύριλλο και Μεθόδιο, αρχικά από τη Θεσσαλονίκη, και η ανάπτυξη από τους μαθητές τους της εκκλησιαστικής σλαβονικής ως βάση όχι μόνο μιας θρησκευτικής αλλά και μιας λογοτεχνικής γλώσσας ευρύτερα, θα συνέβαλε στην προσέλκυση των Βουλγάρων, των Σέρβων, των Ρώσων και (σε κάποιο βαθμό) των Ρουμάνων σε αυτό που ο μεγάλος ιστορικός του Βυζαντίου και των Σλάβων, Σερ Ντιμίτρι Ομπολένσκι, περιέγραψε ως «Βυζαντινή Κοινοπολιτεία», η οποία θα έδινε σε αυτούς τους λαούς πολύ μεγαλύτερη πολιτιστική και τελικά πολιτική αυτονομία από τη Δύση από ό,τι θα απολάμβαναν διαφορετικά αν είχαν λάβει τον Χριστιανισμό από τον παπισμό μέσω των λατινικών, στα χέρια Φράγκων ή Γερμανών μοναχών, ιεραποστόλων και ιερέων. Με τα ιδεολογικά και πολιτιστικά βασικά στοιχεία που απέκτησαν από την Κωνσταντινούπολη, οι Σλάβοι μπόρεσαν να ξεκινήσουν την κατασκευή των δικών τους θρησκευτικών, πολιτιστικών και καλλιτεχνικών παραδόσεων, παραδόσεων που παραμένουν κεντρικές στην ταυτότητα πολλών σήμερα. Μεταξύ των μεγαλύτερων εκκλησιών που κατασκευάστηκαν ή ολοκληρώθηκαν στην Ευρώπη τα τελευταία χρόνια, για παράδειγμα, είναι αυτή του Αγίου Σάββα στην πρωτεύουσα της Σερβίας, το Βελιγράδι, η οποία έχει ως πρότυπο τον μεγαλοπρεπή καθεδρικό ναό της Αγίας Σοφίας που ολοκληρώθηκε από τους αρχιτέκτονες του αυτοκράτορα Ιουστινιανού τον έκτο αιώνα.
Όσον αφορά τις πολιτικές παραδόσεις, την ιδεολογία και το δίκαιο, η επίδραση του Βυζαντίου στον κόσμο της Ανατολικής Ευρώπης θα ήταν εξίσου βαθιά. Για καλό ή για κακό, για παράδειγμα, στη Ρωσία η Ορθόδοξη Εκκλησία και οι τσάροι άντλησαν τα πιο θεοκρατικά στοιχεία της βυζαντινής ιδεολογίας και πολιτικής σκέψης για να δημιουργήσουν την πιο αγνή μορφή χριστιανικής απολυταρχίας, η οποία διαμόρφωσε βαθιά την κοσμοθεωρία του τελευταίου Ρώσου αυτοκράτορα, Νικολάου Β’. Οι Ρομανόφ στη Ρωσία προήδρευσαν αυτού που ο μεγάλος Ρώσος Ορθόδοξος θεολόγος Μπουλγκάκοφ περιέγραψε ως το τελευταίο πραγματικά «Κωνσταντίνειο» καθεστώς.
Το Βυζάντιο κληροδότησε επίσης μια σημαντική κληρονομιά στον ισλαμικό κόσμο. Τελικά, η μεγάλη διαμάχη υπερδυνάμεων μεταξύ της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και του αντιπάλου της, της Σασσανιδικής Αυτοκρατορίας της Περσίας στα τέλη του έκτου και στις αρχές του έβδομου αιώνα δημιούργησε τις πολιτικές, θρησκευτικές και πολιτιστικές συνθήκες στην Αραβία από τις οποίες θα αναδυόταν το Ισλάμ. Ομοίως, σε απάντηση στις κριτικές θεολόγων που εκπαιδεύτηκαν στην ορθόδοξη παράδοση, όπως ο Ιωάννης ο Δαμασκηνός, και σε αντίθεση με τις θρησκευτικές πρακτικές της Ανατολικής Ρώμης, όπως η λατρεία των εικόνων, το Ισλάμ στην φάση διαμόρφωσής του αυτοπροσδιορίστηκε. Επιπλέον, όσον αφορά τη θρησκευτική αρχιτεκτονική, η απόφαση του Μεχμέτ του δεύτερου να μετατρέψει την Αγία Σοφία σε τζαμί, διατηρώντας την στην καρδιά της νέας του πρωτεύουσας (και μάλιστα, μοναδικά, διατηρώντας το όνομά της), σήμαινε ότι από εκείνο το σημείο και μετά, τα τζαμιά υψηλού κύρους σε όλο τον ισλαμικό κόσμο θα βασίζονταν στον μεγάλο χριστιανικό ναό του Ιουστινιανού.
Υπάρχει όμως και μια επιπλέον κληρονομιά του Βυζαντίου που θα πρέπει να εκτιμηθεί ιδιαίτερα από αυτό το κοινό: η επιβίωση της ελληνικής ως ζωντανής γλώσσας και όχι απλώς ως λειτουργικής γλώσσας. Όπως τόνισε ο Κύριλλος Μάνγκο, αν οι αυτοκρατορικές αρχές στην Κωνσταντινούπολη δεν είχαν καταβάλει συντονισμένες προσπάθειες από τον ένατο αιώνα και μετά, όχι μόνο για να προσηλυτίσουν στον Χριστιανισμό τις σλαβικές φυλές που είχαν εγκατασταθεί στην ηπειρωτική Ελλάδα, αλλά και για να τις ευαγγελίσουν μέσω του Ελληνική γλώσσα, είναι πιθανό η ελληνική ως ομιλούμενη γλώσσα να είχε εξαφανιστεί στην αρχική της καρδιά (όπως για παράδειγμα η κοπτική στην Αίγυπτο, όπου τώρα χρησιμοποιείται μόνο για εκκλησιαστικές λειτουργίες). Από όλες τις γλώσσες που ομιλούνταν καθημερινά στη Μεσόγειο και γύρω από αυτήν την εποχή του Κωνσταντίνου, η ελληνική είναι η μόνη που επιβιώνει σήμερα με κάποιο βαθμό ζωντάνιας.
Μεταξύ των σημαντικότερων πνευματικών παραδόσεων που πρωτοστάτησαν οι αρχαίοι Έλληνες και διατήρησαν στη χριστιανική αυτοκρατορία της Κωνσταντινούπολης ήταν η συγγραφή της Ιστορίας. Πράγματι, αυτός ήταν ένας τομέας στον οποίο οι Βυζαντινοί όχι μόνο συμμετείχαν αλλά και διέπρεψαν. Ο ιστορικός του έκτου αιώνα Προκόπιος, για παράδειγμα, ο οποίος έγραψε την Ιστορία των πολέμων του Ιουστινιανού, έχει δικαίως περιγραφεί ως ένας από τους μεγαλύτερους ιστορικούς που έγραψαν στην ελληνική γλώσσα σε οποιαδήποτε στιγμή της ιστορίας της. Αλλά άτομα σαν τον Προκόπιο δεν έγραφαν Ιστορία μόνο και μόνο για την ευχαρίστηση. Πάνω απ’ όλα έγραφαν επειδή ήλπιζαν, όπως το έθεσε ο Προκόπιος, ότι «η ανάμνηση αυτών των γεγονότων» θα αποδεικνυόταν χρήσιμη στις μελλοντικές γενιές. Ποια είναι, λοιπόν, τα μαθήματα που πρέπει να πάρουμε από το Βυζάντιο; Τι έχει να μας διδάξει σήμερα η μακρόχρονη ιστορία της αυτοκρατορίας; Η χριστιανική αυτοκρατορία της Νέας Ρώμης ήταν, άλλωστε, όπως μόλις ανέφερα, ένα από τα μακροβιότερα και πιο επιτυχημένα κράτη στην ανθρώπινη ιστορία. Ως αποτέλεσμα, θα φαινόταν περίεργο αν δεν υπήρχε τίποτα χειροπιαστό για να μάθουμε από αυτήν. Τα βασικά διδάγματά του, θα έλεγα, σχετίζονται με ζητήματα κοινωνικής συνοχής και αμοιβαιότητας.
Παρόλο που συχνά έχει θεωρηθεί ως μοντέλο «ολοκληρωτισμού», η πολιτική κουλτούρα που βρισκόταν στην καρδιά του συστήματος διακυβέρνησης της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας για μεγάλο μέρος της μακράς ιστορίας της, ήταν πολύ πιο ευαίσθητη και ευέλικτη από ό,τι συχνά υποτίθεται. Από την εποχή του Κωνσταντίνου και μετά, η αυτοκρατορία λειτουργούσε ως χριστιανική μοναρχία, αλλά μια μοναρχία στην οποία ήταν πάντα κατανοητό ότι ο ρωμαϊκός λαός (σε αυτό που ο Ιουστινιανός τόνισε ότι ήταν μια αμετάκλητη και μη αναστρέψιμη πράξη), είχε εμπιστευτεί τη συλλογική του κυριαρχία στο πρόσωπο του αυτοκράτορα, και στην οποία ένα σημαντικό τελετουργικό υπόλειμμα της ιδέας ότι ο αυτοκράτορας «εκλεγόταν» με την επευφημία των γερουσιαστών, των στρατιωτών και των πολιτών παρέμεινε για πολύ καιρό.
Η χριστιανική μοναρχία της Κωνσταντινούπολης λειτούργησε στο έπακρο όταν λειτουργούσε ως αυτό που ο Ιουστινιανός ονόμασε «Ορθόδοξη Πολιτεια», στην οποία οι αυτοκράτορες ένιωθαν το αίσθημα του καθήκοντος, που τους είχε εμπιστευτεί ο Θεός, όχι μόνο να υπερασπίζονται ή να επεκτείνουν την αυτοκρατορία, αλλά να αγωνίζονται για το κοινό καλό της πολιτείας , ασκώντας σωστή χριστιανική διαχείριση και δείχνοντας την πρέπουσα φροντίδα για τους υπηκόους τους και το κράτος ή την κοινοπολιτεία γενικότερα, γνωρίζοντας ότι αν δεν το έκαναν αυτό, θα τιμωρούνταν για την αμαρτωλότητά τους και θα αντιμετώπιζαν εξεγέρσεις, αναταραχές, ακόμη και καθαίρεση, τα οποία θεωρούνταν όλα από τους σύγχρονους σχολιαστές ως απολύτως νόμιμα. Το αξίωμα του αυτοκράτορα ήταν θεϊκό και απαραβίαστο, η εξουσία του αυτοκράτορα μια εικόνα αυτής του Θεού, της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, που κυβερνιόταν από την Κωνσταντινούπολη, της μόνης αληθινής αυτοκρατορίας στη γη. Αλλά το πρόσωπο του ίδιου του αυτοκράτορα δεν ήταν ούτε θεϊκό ούτε άθικτο, και οι κακοί αυτοκράτορες ήταν πάντα πολύ ευάλωτοι.
Όταν οι αυτοκράτορες έπαιρναν στα σοβαρά τις ευθύνες τους και όταν η πολιτική κουλτούρα και η πολιτική οικονομία της αυτοκρατορίας μετατοπίζονταν για να εξυπηρετήσουν ή να καλύψουν τις ανάγκες της κοινοπολιτείας, η αυτοκρατορία ήταν ικανή να αντέξει πανδημίες, δραματικές περιόδους κλιματικών διαταραχών και τρομερές εξωτερικές προκλήσεις. Αλλά όσο περισσότερο η αυτοκρατορία καταλήφθηκε ή ελέγχθηκε από τα ιδιωτικά συμφέροντα μιας στενής και εγωιστικής ελίτ ή διεισδύθηκε και υπαγορεύτηκε από ξένα συμφέροντα, τόσο λιγότερο συνεκτική γινόταν. Ως εκ τούτου, η αυτοκρατορία δεν θα μπορούσε να ανακόψει τις εισβολές των Σελτζούκων τον δωδέκατο αιώνα, καθώς η αυτοκρατορία άρχισε να αντιμετωπίζεται ολοένα και περισσότερο ως ιδιωτική περιουσία των μελών της δυναστείας των Κομνηνών , αντί για κοινή περιουσία όλων των Ορθόδοξων Χριστιανών Ρωμαίων.
Η ιστορία της Αυτοκρατορίας της Κωνσταντινούπολης μπορεί επίσης να μας διδάξει μαθήματα και από μια άλλη άποψη. Υπάρχει ακόμη μια ισχυρή τάση να απορρίπτεται το Βυζάντιο ως κάτι που διέθετε μια αντιδιανοητική και μισαλλόδοξη κουλτούρα. Η κατηγορία της μισαλλοδοξίας είναι μια κατηγορία που δεν μπορεί να αμφισβητηθεί: όσο πιο κεντρικά στην αυτοκρατορική ταυτότητα γινόταν ο Χριστιανισμός και η Ορθοδοξία, τόσο λιγότερος χώρος υπήρχε μέσα σε αυτήν για τους ξένους. Αλλά δεν μπορεί να αμφισβητηθεί ότι για μεγάλο μέρος της ιστορίας της, η αυτοκρατορία συνδύαζε υψηλό βαθμό θρησκευτικής ευσέβειας με αξιοσημείωτα προηγμένη τεχνική, επιστημονική και πνευματική ευρηματικότητα. Η μελέτη της βυζαντινής επιστήμης βρίσκεται στα σπάργανα, αλλά όσο περισσότερα μαθαίνουμε τόσο πιο επιστημονικά προηγμένη φαίνεται να ήταν η αυτοκρατορία της Κωνσταντινούπολης. Επομένως, οι λειτουργίες της «πίστης» δεν φαίνεται να ήταν τόσο εχθρικές προς τις λειτουργίες της «λογικής» όσο υποθέτει μερικές φορές η σύγχρονη ορθολογιστική νοοτροπία. Επιπλέον, η εξαιρετικά συνεκτική θρησκευτική κουλτούρα της αυτοκρατορίας για μεγάλο μέρος της ιστορίας της είναι πιθανό να έπαιξε βασικό ρόλο στην στρατιωτική και πολιτική της επιβίωση. Αυτή η πιο μυστικιστική από τις αυτοκρατορίες ήταν επίσης η πιο ανθεκτική.
Όπως είδαμε, χάρη στην ευσέβεια του Βυζαντίου και στον εορτασμό του μυστικιστικού και του θείου, η Αυτοκρατορία της Νέας Ρώμης μισήθηκε τόσο πολύ από τους στοχαστές του Διαφωτισμού του δέκατου όγδοου αιώνα, οι οποίοι τη θεωρούσαν ως εκπρόσωπο των χειρότερων υπερβολών του ανατολίτικου σκοταδισμού. Αλλά καθώς πολλοί στη Δύση του εικοστού πρώτου αιώνα κουράζονται από τον ακατέργαστο υλισμό ή γίνονται καχύποπτοι απέναντι στον αχαλίνωτο ατομικισμό, τόσο περισσότερο έλκονται πολλοί από το αναμφισβήτητα πιο ικανοποιητικό και υπερβατικό όραμα της ανθρωπότητας που προσφέρουν οι θρησκευτικές και φιλοσοφικές παραδόσεις που καλλιέργησε και συντηρεί το Βυζάντιο, τονίζοντας την ευγένεια της ανθρώπινης ψυχής και αναδεικνύοντας τους κοινούς δεσμούς υποχρέωσης, αμοιβαιότητας και κοινότητας, που μας ενώνουν. Υπό αυτή την έννοια, παραμένει μια αιώνια αυτοκρατορία.
Σας ευχαριστώ για την προσοχή σας.
