Για χρόνια η Χίος ήταν γνωστή κυρίως για την ιστορία, τη μαστίχα και τη ναυτική της παράδοση. Σήμερα, όμως, διεκδικεί μια διαφορετική θέση στον πολιτιστικό χάρτη της χώρας. Το Φεστιβάλ Χίου, που φέτος συμπληρώνει πέντε χρόνια, έχει συμβάλει, ώστε το νησί να αποκτήσει μια νέα πολιτιστική εξωστρέφεια, φέρνοντας στο επίκεντρο σημαντικές προσωπικότητες των γραμμάτων, της ιστορίας, της τέχνης και της επιστήμης.
“Η Χίος ακούγεται πλέον με ένα διαφορετικό πρόσημο. Ως τόπος πολιτισμού και διανόησης”. Με αυτόν τον τρόπο η Δήμητρα Μουτζούρη, επικεφαλής της οργανωτικής επιτροπής του Φεστιβάλ Χίου, περιγράφει συνοπτικά όσα έχουν αλλάξει μέσα στα πέντε χρόνια ζωής της διοργάνωσης.
Άνθρωποι των γραμμάτων, της τέχνης, της ιστορίας και της επιστήμης ταξίδεψαν στο νησί, συνομίλησαν με τους κατοίκους, συμμετείχαν στις εκδηλώσεις και γνώρισαν από κοντά έναν τόπο που, όπως λέει η ίδια, έχει πολύ περισσότερα να αφηγηθεί από όσα χωρούν στη γνωστή εικόνα του: “Η Χίος δεν είναι μόνο μαστίχα. Η Χίος είναι πνεύμα, είναι πολιτισμός, από την αρχαιότητα και μετά. Εμείς αυτό σεβόμαστε, το βλέπουμε και αυτό θέλουμε να προβάλλουμε”.
Η σχέση της ίδιας με το νησί είναι, άλλωστε, προσωπική. Δεν κατάγεται από τη Χίο. Είναι από την Κέρκυρα και, όπως εξομολογείται, ίσως γι’ αυτό ένιωσε από την πρώτη στιγμή μια ιδιαίτερη οικειότητα με τον τόπο. Της θυμίζει την πατρίδα της στον κοσμοπολίτικο χαρακτήρα της, στις δυτικές επιρροές που έχουν αφήσει το αποτύπωμά τους στην ιστορία και την αρχιτεκτονική της, αλλά και στους ανθρώπους της, τους οποίους περιγράφει ως ανοιχτούς και ιδιαίτερα δεκτικούς.
Αυτή η προσωπική σύνδεση φαίνεται πως έγινε και η κινητήριος δύναμη μιας προσπάθειας που ξεκίνησε πριν από πέντε χρόνια.
Από μια ανάγκη των κατοίκων σε μια πολιτιστική διοργάνωση
Η ιδέα για το Φεστιβάλ Χίου γεννήθηκε από την ανάγκη των κατοίκων να συμβεί κάτι διαφορετικό στο νησί. Η κ. Μουτζούρη πήρε την πρωτοβουλία, παρουσίασε την ιδέα και από εκεί ξεκίνησε μια διαδικασία που απαιτεί, όπως περιγράφει, σχεδόν έναν ολόκληρο χρόνο προετοιμασίας. Οι πρώτες κινήσεις αρχίζουν ήδη από τον Οκτώβριο: επικοινωνίες, επιστολές, αναζητήσεις προσώπων, προσκλήσεις και πολλές προσωπικές επαφές.
Το πρώτο φεστιβάλ είχε ως σημείο αναφοράς τη μεσαιωνική ιστορία της Χίου και τη γενοβέζικη περίοδο. Στο Κάστρο του νησιού παρουσιάστηκε μια ιδιαίτερη παραγωγή με κοστούμια του Γιάννη Μετζικώφ, ενώ παράλληλα οργανώθηκε έκθεση, την οποία εγκαινίασε ο Αρχιεπίσκοπος Αμερικής Ελπιδοφόρος. Αυτό έδωσε στο φεστιβάλ σημαντική δημοσιότητα.
Από τη δεύτερη χρονιά, η διοργάνωση διεύρυνε τη θεματολογία της και άρχισε να αποκτά έναν ευρύτερο πολιτιστικό και πνευματικό προσανατολισμό.
Σημαντικές προσωπικότητες άρχισαν να φτάνουν στη Χίο. Ο φιλέλληνας διακεκριμένος ιστορικός Ρόντρικ Μπίτον, ο γλωσσολόγος και καθηγητής Γιώργος Μπαμπινιώτης και άλλοι άνθρωποι με σημαντική παρουσία στον χώρο των γραμμάτων και της επιστήμης έδωσαν στο φεστιβάλ ένα διαφορετικό στίγμα.
“Η Χίος έγινε τόπος συνάντησης κορυφαίων προσωπικοτήτων από το χώρο της διανόησης, ανθρώπων με αγάπη για την Ελλάδα και την ιστορία της”, λέει η κ. Μουτζούρη.
Κάθε χρονιά, η παρουσία ενός σημαντικού προσώπου λειτουργούσε και ως αφετηρία για την επόμενη. Οι άνθρωποι που γνώριζαν τη διοργάνωση γίνονταν οι ίδιοι μέρος ενός δικτύου που μεγάλωνε σταδιακά. Οι προσκλήσεις έπαψαν να είναι απλώς μια τυπική διαδικασία και εξελίχθηκαν σε προσωπικές επαφές και σχέσεις που χτίζονταν με τον χρόνο.
Το 2024 αποτέλεσε έναν ακόμη σημαντικό σταθμό, με την παρουσία του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου, του Προκόπη Παυλόπουλου και της Βικτόρια Χίσλοπ.
Να γνωρίσουν τη Χίο και οι ίδιοι οι Χιώτες
Για τη Μουτζούρη, όμως, η επιτυχία του φεστιβάλ δεν βρίσκεται μόνο στα ονόματα που κατάφερε να φέρει στο νησί. Βρίσκεται και σε κάτι πολύ πιο δύσκολο να μετρηθεί: στον τρόπο με τον οποίο άρχισαν να βλέπουν οι ίδιοι οι κάτοικοι τον τόπο τους. “Έχει αλλάξει το συναίσθημα της Χίου. Η χαρά των ντόπιων είναι εμφανής”, λέει.
Οι κάτοικοι περιμένουν πλέον τις εκδηλώσεις, συμμετέχουν, αισθάνονται υπερήφανοι και βλέπουν ανθρώπους που μέχρι πρότινος γνώριζαν μόνο μέσα από τα βιβλία, την τηλεόραση ή το έργο τους να βρίσκονται στον δικό τους τόπο.
Αυτός ήταν εξαρχής ένας από τους στόχους της διοργάνωσης: να γνωρίσουν οι Χιώτες ανθρώπους που διαφορετικά ίσως να μην είχαν την ευκαιρία να συναντήσουν, αλλά και να αναδειχθούν οι ίδιοι οι άνθρωποι της Χίου και η πολιτιστική κληρονομιά του νησιού.
Οι άνθρωποι που στάθηκαν δίπλα στην προσπάθεια
Στην πορεία αυτή, ιδιαίτερη θέση έχει η οικογένεια Βαφειά, ο Νίκος και η Μινέτα Βαφειά, που, όπως επισημαίνει η κ.Μουτζούρη, δεν περιορίστηκαν στην οικονομική και υλική στήριξη.
Βρίσκονται δίπλα της καθ’ όλη τη διάρκεια της χρονιάς, προτείνουν πρόσωπα και συμβάλλουν με τις γνωριμίες και τις επαφές τους στην προσπάθεια.
Ιδιαίτερη είναι και η σημασία του Καστελιού, της ιστορικής κατοικίας του Καστελάνου της Χίου, ενός κτιρίου που αποκαταστάθηκε από την οικογένεια Βαφειά υπό την εποπτεία της Εφορείας Αρχαιοτήτων Χίου και παραχωρείται στην Περιφέρεια για πολιτιστικές εκδηλώσεις.
Για τη κ.Μουτζούρη, το σημαντικότερο στοιχείο παραμένουν οι άνθρωποι. Εκείνοι που ανταποκρίθηκαν στην πρόσκληση, εκείνοι που στη συνέχεια μίλησαν για τη Χίο και εκείνοι που θέλησαν να βοηθήσουν ώστε η προσπάθεια να συνεχιστεί.
Το αποτύπωμα στον τουρισμό
Το αποτύπωμα του φεστιβάλ στον τουρισμό δεν είναι ακόμη εύκολο να μετρηθεί. Οι περιορισμένες αεροπορικές υποδομές, η δυνατότητα προσέγγισης μικρότερων αεροσκαφών, ο αριθμός των καταλυμάτων και οι δυνατότητες φιλοξενίας λειτουργούν ως περιοριστικοί παράγοντες.
Η ίδια, ωστόσο, θεωρεί ότι όταν οι υποδομές το επιτρέψουν, η πολιτιστική εξωστρέφεια που έχει αρχίσει να δημιουργείται μπορεί να αποκτήσει και τουριστικό αποτύπωμα.
Προς το παρόν, υπάρχει κάτι που θεωρεί εξίσου σημαντικό: η Χίος έχει αρχίσει να συζητιέται για κάτι ακόμη. Για τον πολιτισμό της.
Και πίσω από αυτή την αλλαγή βρίσκεται μια ιδέα που ξεκίνησε από τους ίδιους τους κατοίκους, μια προσωπική επιμονή που κράτησε πέντε χρόνια και μια προσπάθεια να αναδειχθεί αυτό που, όπως λέει η Μουτζούρη, υπήρχε πάντα στο νησί: το πνεύμα, η ιστορία και ο πολιτισμός του.
Το 5ο Φεστιβάλ Χίου
Το φετινό, 5ο Φεστιβάλ Χίου, που πραγματοποιήθηκε από τις 24 Αυγούστου έως τις 4 Σεπτεμβρίου, συνέχισε αυτή την προσπάθεια, διευρύνοντας τον κύκλο των προσώπων και των θεμάτων που συνδέθηκαν με τη διοργάνωση.
Στο πρόγραμμα συμμετείχαν προσωπικότητες από τον χώρο του πολιτισμού, της επιστήμης, των επιχειρήσεων, της ναυτιλίας και της πολιτικής. Μεταξύ αυτών ήταν ο Πάπας και Πατριάρχης Αλεξανδρείας και Πάσης Αφρικής Θεόδωρος Β΄, ενώ ο Περιφερειάρχης Βορείου Αιγαίου Κωνσταντίνος Μουτζούρης, μαζί με τη σύζυγό του Δήμητρα, υποδέχθηκε τους προσκεκλημένους της διοργάνωσης.
Το Καστέλι της οικογένειας Βαφειά φιλοξένησε και φέτος συζητήσεις, εκδηλώσεις και τιμητικές διακρίσεις. Ξεχωριστή θέση είχε η εκδήλωση για τα 100 χρόνια της Ακαδημίας Αθηνών, στην οποία συμμετείχαν εκπρόσωποι της επιστημονικής και ακαδημαϊκής κοινότητας από την Ελλάδα και το εξωτερικό.
Χαιρετισμό απηύθυνε ο Σταμάτης Κριμιζής, ακαδημαϊκός και πρώην πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών. Στο βήμα βρέθηκαν επίσης ο Αθανάσιος Σ. Φωκάς, αντιπρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών και καθηγητής στο Cambridge, ο Στυλιανός Ε. Αντωναράκης, ακαδημαϊκός και ομότιμος καθηγητής Γενετικής Ιατρικής στο Πανεπιστήμιο της Γενεύης, ο Γεώργιος Χρούσος, ακαδημαϊκός και ομότιμος καθηγητής Παιδιατρικής και Ενδοκρινολογίας του ΕΚΠΑ και πρόεδρος στο Ελληνικό Ινστιτούτο Παστέρ, η Αλεξάνδρα Τουρούτογλου, αναπληρώτρια καθηγήτρια Νευρολογίας στο Harvard Medical School, και ο Olle Kämpe, καθηγητής Ενδοκρινολογίας στο Karolinska Institutet και πρόεδρος της Επιτροπής Νόμπελ Φυσιολογίας ή Ιατρικής 2025.
Στο φετινό πρόγραμμα συμμετείχαν ακόμη η ιστορικός Μαρία Ευθυμίου, ομότιμη καθηγήτρια του ΕΚΠΑ, ο Γκίκας Χαρδούβελης, πρώην υπουργός Οικονομικών, καθηγητής Χρηματοοικονομικής και πρόεδρος του Δ.Σ. της Εθνικής Τράπεζας, ο Παύλος Γερουλάνος, πρώην υπουργός Πολιτισμού, Τουρισμού και Αθλητισμού, η αρχαιολόγος Καλλιόπη Λημναίου-Παπακώστα, ο ιστορικός Peter Sarris, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Cambridge, ο Ιωάννης Σαρακάκης, πρόεδρος του American-Hellenic Chamber of Commerce, η Σοφία Εφραίμογλου, αντιπρόεδρος του Δ.Σ. του Ιδρύματος Μείζονος Ελληνισμού, και η Δανάη Μπεζαντάκου, πρόεδρος του Propeller Club Piraeus.
Στο πλαίσιο του φεστιβάλ πραγματοποιήθηκαν επίσης τιμητικές διακρίσεις της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου. Ο Περιφερειάρχης Κωνσταντίνος Μουτζούρης τίμησε τον Δρ. Γεώργιο Αποστολόπουλο, ιδρυτή και επίτιμο πρόεδρο του Ιατρικού Κέντρου Αθηνών, για την προσφορά του στα ακριτικά νησιά του Βορείου Αιγαίου, καθώς και τον επιχειρηματία και ευεργέτη Δημήτρη Μελισσανίδη για την προσφορά του στον Ποντιακό Ελληνισμό και την Ορθοδοξία.
Τιμητική διάκριση απονεμήθηκε επίσης στην Αλεξάνδρα Προκοπίου-Μαμαλίγκα για την πολυετή προσφορά της στην κοινωνία της Χίου και στον Σίμο Παληό, πρόεδρο του Συλλόγου Φίλων του Ιδρύματος Ιατροβιολογικών Ερευνών της Ακαδημίας Αθηνών, για τη συμβολή του στην ιατροβιολογική έρευνα και τη διαχρονική προσφορά του στην κοινωνία της Χίου.
Πέντε χρόνια μετά την πρώτη διοργάνωση, το Φεστιβάλ Χίου έχει πλέον διαμορφώσει έναν σταθερό χώρο συνάντησης της Χίου με πρόσωπα και ιδέες από την Ελλάδα και το εξωτερικό. Και, όπως δείχνει η πορεία του, η πολιτιστική εξωστρέφεια μπορεί να αποτελέσει έναν ακόμη τρόπο με τον οποίο το νησί συστήνεται μέσα από την ιστορία και τη ναυτική του παράδοση, αλλά και μέσα από τον σύγχρονο πολιτιστικό και πνευματικό του χαρακτήρα.
